AURORA
08-08-2009, 15:08
*Dilimizi konusurken, yazarken ne kadar iyi kullanirsak, o denli saglikliiletisim ve gelisim saglariz diye dusunuyorum.*
*Sizler de benimle ayni dusunceye sahipseniz ekledigim yazim kurallariicerikli bilgi yazisini okumadan gecmeyin derim.*
*En azindan gozden kacirdiginiz hata ya**
**da hatalariniz varsa duzeltmeimkani bulursunuz;)*
*Temiz** bir Turkce kullanmak, yayginlastirmak, en onemlisi korumakdilegiyle...*
YAZIM (IMLA)
Buyuk Harfler Nerede Kullanilir? Cumle Basinda Misra (dize) Basinda OzelAdlarin Baslarinda Ses Uyumu Nedir? Ek Fiil Ile Sozu BirlesIk SozcuklerBitisIk Yazilan BirlesIk Sozcukler Ayri Yazilan BirlesIk Sozcukler OzelAdlar nasil Yazilmali? Sayilar Nasil Yazilmali? Ikilemeler Nasil Yazilir?Kesme Isareti Nerelerde Kullanilir? Sapka (Duzeltme) Isareti NeredeKullanilir? Kisaltmalar Buyuk Harfler Nerede Kullanilir? Cumle Basinda Misra (dize) Basinda OzelAdlarin Baslarinda Cumle Basinda Gulme komsuna gelir basina. Ilk ve orta dereceli okullar acildi. · Rakamla baslayan cumlelerde rakamdan sonra gelen sozcuk buyuk harflebaslamaz: 1985 yilinda universiteden mezun oldu. · Cumle icindeki aktarma ve alintilar buyuk harfle baslar: Ataturk, gencligeseslenirken "Ey Turk istikbâlinin evladi! Iste bu ahval ve serait icindedahi vazifen; Turk istiklâl ve Cumhuriyetini kurtarmaktir!" diyor. · Tirnak icindeki soz, tam bir cumle degilse veya cumlenin tamamialinmamissa sozcuk buyuk harfle baslamaz: Nebi'nin "...var icinde" redifligazeli Divan'inda uyuyor. (Yahya Kemal Beyatli, Edebiyata Dair) · Iki cizgi arasindaki aciklama cumleleri buyuk harfle baslamaz: Bundan uzunyillar once -yaklasIk kirk yil- her sey cok baskaydi. · Iki noktadan sonra gelen cumleler buyuk harfle baslar: Bir yilda dortmevsim vardir: Ilkbahar, yaz, sonbahar, kis. · Iki noktadan sonra cumle degil de ornekler siralanirsa sozcuk kucuk harflebaslar: Bazi orneklerde -siz eki kaliplasmistir: deniz, hirsiz, issiz,oksuz. Misra (Dize) Basinda Korkma! Sonmez bu safaklarda yuzen al sancak Sonmeden yurdumun ustunde tutenen son ocak. (Mehmet Âkif Ersoy) Bin atli akinlarda cocuklar gibi sendik; Bin atli o gun dev gibi bir orduyuyendik. (Yahya Kemal Beyatli) Ozel Adlarin Basinda · Kisi ad ve soyadlari buyuk harfle baslar: Mustafa Kemal Ataturk, BarisManco, Yunus Emre, Ahmet Bilge, Shakespeare, Wolfgang von Goethe, VictorHugo. · Kisi adlarindan once ve sonra gelen saygi sozleri, unvanlar ve meslekadlari da buyuk harfle baslar: Sayin Kemal Eraslan, Orhan Bey, Fatma Hanim,Prof. Dr. Umay Gunay, Doktor Yasar Anlar, Maresal Fevzi Cakmak, Fatih SultanMehmet, Genc Osman, Aslan Yurekli Richard, Deli Petro. · Akrabalik adlari bildiren sozcukler buyuk harfle baslamaz: Fahriye abla,Ayse teyze, Osman eniste. Akrabalik adlari lâkâp yerine gecerse buyuk harfle baslar: Nene Hatun, HalaSultan, Dayi Kemal. · Resmi yazilarda saygi bildiren sozlerden sonra gelen ve makam, mevki,unvan bildiren sozcukler de buyuk harfle baslar: Sayin Bakan, Sayin Mudur,Sayin Kaymakam. · Mektuplarda ve resmi yazismalarda hitaplarin ilk sozcugu de buyuk harflebaslar: Sevgili arkadasim, Canim kardesim, Degerli dostum. · Hayvanlar takilmis isimler buyuk harfle baslar: Duldul, Sarikiz, Minnos,Nazli. · Millet, boy, oymak adlari buyuk harfle baslar: Turk, Ingiliz, Japon,Kazak, Turkmen, Karakecili · Dil ve lehce adlari buyuk harfle baslar: Turkce, Almanca, Rusca, Kazakca,Ozbekce. · Devlet adlari buyuk harfle baslar: Turkiye Cumhuriyeti, Amerika BirlesIkDevletleri, Suudi Arabistan, Federal Almanya · Din ve mezhep adlari ile bunlarin mensuplarini anlatan sozler buyuk harflebaslar: Musluman/Muslumanlik, Hiristiyan/Hiristiyanlik, Budist/Budizm,Hanefî/Hanefîlik, Katolik/Katoliklik. · Din ve mitoloji kavramlarini karsilayan ozel adlar buyuk harfle baslar:Tanri, Allah, Cebrail, Zeus, Kibele. Tanri sozcugu ozel ad olarak kullanilmadigi zaman kucuk harfle baslar: EskiYunan tanrilari. Dini kavramlar kucuk harfle baslar: cennet, cehennem, ucmak, sirat koprusu,gayya kuyusu. · Gezegen ve yildiz adlari buyuk harfle baslar: Merkur, Venus, Dunya,Halley, Ay. Dunya, gunes, ay sozcukleri terim olarak kullanildiginda buyuk harflebaslar. · Yer adlari (ulke, il, ilce, bolge, koy, semt, cadde, sokak vb.) buyukharfle baslar: Asya, Avrupa; Turkiye, Almanya; Ic Anadolu, Marmara; Ankara,Konya, Bagdat, Moskova; Urgup, Soke; Akcakoy; Bahcelievler, Umitkoy; AtaturkBulvari; Necatibey Caddesi, Ilkadim Sokagi. · Mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak adlarinda gecen mahalle, meydan,bulvar, cadde, sokak isimleri buyuk harfle baslar: Yildiz Mahallesi, YunusEmre Mahallesi, Karakoy Meydani, Gazi Mustafa Kemal Bulvari, Ziya GokalpBulvari, Nene Hatun Caddesi, Cemal Nadir Sokagi, Inkilâp Sokagi. · Saray, kosk, han, kale, kopru, anit vb. yapi adlarinin butun sozcukleribuyuk harfle baslar: Topkapi Sarayi, Dolmabahce Sarayi, Cankaya Kosku,Horozlu Han, Ankara Kalesi, Alanya Kalesi, Galata Koprusu, Beyazit Kulesi,Bilge Kagan Aniti. · Kurum, kurulus ve kurul adlari buyuk harfle baslar: Turkiye Buyuk MilletMeclisi, Turk Dil Kurumu, Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi, Devlet MalzemeOfisi, Milli Kutuphane, Cocuk Esirgeme Kurumu, Ataturk Orman Ciftligi,Cankaya Lisesi, Turk Ocagi, Yesilay Dernegi, Emek Insaat, Bakanlar Kurulu,Yuksek Ogretim Kurulu. Kurum, merkez, bakanlik, univesite, fakulte, bolum vb. kurulus bildirensozcukler, belli bir kurum kastedildigi zaman buyuk harfle baslar: Bu yilMeclis, yeni doneme erken baslayacak. Son gunlerde Bolumumuz yogun bircalisma icinde. · Kitap, dergi, gazete , tablo, heykel ve hukukla ilgili kanun, tuzuk ,yonetmelik, yonerge, genelge adlarinin her kelimesi buyuk harfle baslar:Babur Divani, Turk Dili Tarihi, Rusca-Turkce Sozluk, Turkbilig,Cosmopolitan, Hurriyet, Yeni Binyil, Uyuyan Guzel (tablo), Dusunen Adam(heykel), Medenî Kanun, Borclar Hukuku (kanun), Ataturk Uluslar Arasi BarisOdulu Tuzugu, Telif Hakki Yayin ve Satis Yonetmeligi. Ancak, Ozel ada dahilolmayan gazete, dergi, tablo vb. sozler buyuk harfle baslamaz: Milliyetgazetesi, Turk Dili dergisi, Aycicekleri tablosu. Kitap adlarinda vebasliklarda, arada ve sonda bulunan ve, ile, ya, veya, yahut, ki, da, desozleriyle mi, mi, mu, mu soru eki kucuk harfle yazilir: Leylâ ile Mecnun,Turfanda mi, Turfa mi?, Diyorlar ki, Ya Devlet Basa ya Kuzgun Lese, Ben deYazdim. Ses Uyumu Nedir? Ek fiil nedir? Ile sozu Dilimizde bir sozcuk icindeki seslerin onluk-artlik(incelik-kalinlik) duzluk-yuvarlaklik ve otumluluk-otumsuzluk bakimindan birbirine uymasina ses uyumu denir. Temelde iki farkli ses uyumundan soz etmek gerekir. Unlu uyumu ve unsuzuyumu. Unlu uyumundan asil ve yaygin olani buyuk unlu uyumu olarak daadlandirilan onluk-artlik uyumudur. Bu uyumun kurali, bir sozcugun ilkhecesi on unluyle baslamissa bunu takip eden hecelerinde on unlulu olmasi;art unlu ile baslamissa da art unlulu olmasi gerekmektedir. Ornegin: aksam,okul, baslayacak, gece, pire, gelecek. Kucuk unlu uyumu olarak da bilinen duzluk yuvarlaklik uyumu ise dilimizindaha gec donemlerde kurali belirlenmis ve daha az yaygin olan unlu uyumudur.Bu uyumda esas olan duz unlu ile baslayan bir sozcugun diger hecelerinin deduz unlulu , yuvarlak unlu ile baslayan bir sozcugun ise takip edenhecelerinde ancak ya duz-genis ya da dar-yuvarlak bir unlunun yer almasidir.Yani; a, i, e, i unlulerinden sonra yine ayni unlulerden biri; o, u, o, uunlulerinden sonra ise ya a, e, veya u, u unlulerinden birinin gelmesidir.Ornegin: yukari, konusmak, gulec, odev. Her iki unlu uyumu da Turkce kokenli sozcukler icin gecerlidir. Alintisozcukler kendi unlu niteliklerini koruyabilirler. Her iki unlu uyumunun da istisnalari vardir. Ornegin, zaman icinde sesdegismelerine ugrayarak uyum disina cikmis gorunen hangi, hani, kardes vb.sozcukler onluk-artlik uyumuna aykiri gorunmekle birlikte Turkce'dir. Avuc,kabuk, savurmak, yagmur, yagmur vb. sozcukler de duzluk-yuvarlaklik uyumunureddetmekle Turkce kokenli sozcuklerdir. Ayrica -das/-tas, -gil, ken, ki, -leyin, (-I) mtrak, ekleri onluk artlik,-iyor eki ise hem onluk-artlik, hem de duzluk-yuvarlaklik uyumunureddetmektedir: dindas, amcamgil, yaparken, sabahki, aksamleyin, mavimtrak,geliyor. Her iki unlu uyumunun kurallarini da goz onunde bulundurarak bir sozcukteyer alabilecek duzenini soyle gosterebiliriz: a -> a,i o -> u,a e -> e,i o -> u,e i -> i,a u -> u,a i -> i,e u -> u,e Unlu uyumu, unsuzlerin otumluluk-otumsuzluk (sertlik-yumusaklik) bakimindanbir birine yakin, ayni veya benzer ozellikteki unsuzleri tercih etmeleri ileortaya cikmis ikincil bir uyumdur. Otumsuz bir unsuzle (f, s, t, k, c, s, h, p) biten bir hece yine otumsuzunsuzle baslayan bir hece, otumlu veya diger ozellikteki unsuzlerle bitenheceler ve kendilerine yakin ozellikte bir unsuzle heceyi yanlarina ister.Ornegin: as-ci (as-ci degil), gec-ti (gec-di degil), sabah-tan (sabah-dandegil), ofis-te (ofis-de degil); iz-ci (iz-ci degil), yagmur-da (yagmur-tadegil) vb Ek Fill (Ek Eylem, Imek Fiili) nedir? En eski bicimi er-olan, asil fiil anlami "olmak, mevcut olmak" olupisimlerin yuklem gibi kullanilmalarini, fiillerde ise birlesIk cekiminyapilmasini saglayan fiile ek fiil denir. Takip ettigi sozcuge ayri da bitisIk de yazilabilir. Ayri yazildigi zaman unlu uyumuna girmez: yapar imis, geliyor idim, yorgunise vb. BitisIk yazildigi zaman eklesmis bir fiil olarak unlu uyumuna uyar:Yaparmis, geliyordum, yorgunsa. Unlu ile biten sozcuklere eklendigindebastaki unlu yerini 'y' birakir. Ayse'ymis, bankadaydi, okuldaysa,birinciymis. -de, da baglaci ve -de/-da, -te/-ta bulunma hali eki Ilki baglac yani bir sozcuk turunun uyesi, digeri ise yalnizca bir ek.Turolarak karistirilmalari imkansiz, kullanim olarak ise cok yaygin. Baglac olan de, da daima ayri yazilir ve te, ta bicimi yoktur. Elma da aldi,portakal da. Ayse de geliyor. Hak da , adalet de benim, derdi. Ek olan -de/-da, -te/-ta ise eklendigi sozcuge bitisIk yazilir ve dortbicimlidir: Elmada ve Portakalda kurt cikti. Ayse'de kitap var. Hakta veadalette esitlik ilkesi vardir. Biraz dikkat ve ozen gosterildigi takdirde karistirilmalari pek de mumkungorunmeyen bu essesli morfemler icin her durumda gecerli olmasa da buyukolcude ayirdedici olabilen bir ipucu da verilebilir. Baglac olan de, da cumleden cikarildigi zaman, cumle yalniz baglacin vermisoldugu anlami yitirmekte; -de/-da, -te/-ta eki cikarildigi zaman ise cumletamamen bozulmaktadir. Bu kurali yukarida ek icin verdigimiz orneklereuygularsak (Elma ve portakal kurt cikti. Ayse kitap var. Hak ve adaletesitlik ilkesi vardir.) cumle bozuklugunu rahatlikla gorebilirsiniz. -ki baglaci ve -ki aitlik eki ki baglaci ile -ki aitlik eki de birbirinden tamamen farkli morfemlerdir. ki baglaci daima ayri yazilir (kaliplasmis birkac ornek istisnadir:belki,cunku, halbuki, mademki, megerki, oysaki, sanki). Bugun gelir mi ki?Oylegunler gordum ki! Sen ki en sevdigim dostumsun... ki baglaci cunkubaglacinda uyuma girmistir. ki aitlik eki ise butun diger ekler gibi geldigi sozcugu bitisIk yazilir veki baglarindan farkli olarak -ku bicimi artik yaygin bicimdekullanilmaktadir: Sabahki gorusme olumlu gecti. Dunku yemek guzeldi.Firindaki ekmekler pisti. Ile Sozu Ile sozu ayri yazildigi gibi bitisIkte yazilabilir: Unlu ile biten bir sozcuge ile sozunu getirdigimiz zaman bastaki unsuz duserve oraya bir y unsusu girer ve eklesmis olan ile unlu uyumana uyar:baltayla, kapiyla, inciyle, keresteyle, suruyle. Ucuncu kisi iyelik ekindensonra da ile sozu, sozcugu tipki unlu ile biten sozcuklerde oldugu gibieklenir: kapisiyla, incisiyle, anahtariyla, dolabiyla. Unsuzle biten birsozcuge eklenen ile unlu uyumana girer: kapakla, kafayla, sutle, guzelle,oyunla. BirlesIk Sozcukler Dilimizde yeni bir kavram karsilamak icin yararlandigimiz yollar-dan biri,kelime birlestirmesidir. Kelime birlestirmesi yoluyla kurulan sozlerebirlesIk kelime adi verilir. BirlesIk kelimeler soz varligimizda genis biryer tutar. BirlesIk kelime terimi icin bilesIk kelime denilmesi yanlistir. Dilimizde belirtisiz isim tamlamalari, sifat tamlamalari, isnat gruplari,birlesIk fiiller, ikilemeler, kisaltma gruplari ve kaliplasmis ce-kimlifiillerden olusan ifadeler, yeni bir kavrami karsiladiklari zaman birlesIkkelime olurlar: yer cekimi, hanimeli, ses bilgisi; beyaz peynir, acikgoz,toplu igne; eli acik, ayak yalin, gunu birlik, sirti pek; soz etmek,zikretmek, hasta olmak; gelebilmek, yazadurmak, alivermek; coluk cocuk,citcit, ev bark; bas ustune, gunaydin; sag ol, ateskes, kulbasti. Goruldugu gibi birlesIk kelimeler bitisIk de ayri da yazilabilmektedir. BitisIk Yazilan BirlesIk Kelimeler (BitisIk Kelimeler) BirlesIk kelimeler, yazilis bakimindan bitisIk yazilanlar ve ayri yazilanlarolmak uzere ikiye ayrilir. BitisIk yazilan birlesIk kelimelere bitisIkkelime adi verilir. BirlesIk kelimeler asagidaki durumlarda bitisIk kelime olurlar ve bitisIkyazilirlar. 1. Ses dusmesine ugrayan birlesIk kelimeler bitisIk yazilir: kaynana (2. Dilimize Arapcadan girmis azil (< azl), emir (< emr), hukum (< hukm),kayip (< gayb), kesif (< kesf), kufur (< kufr), nakil (< nakl) gibi birtakimkelimeler etmek, edilmek, olmak, olunmak, eylemek yardimci fiilleriylebirlesirken asillarina uyarak ikinci hecedeki unlulerini dusururler. Bu gibikelimelerle yapilan birlesIk fiiller bitisIk yazilir: azletmek, azledilmek,emretmek, hukmetmek, hukmolunmak, kaybolmak, kaydedilmek, kesfetmek,kesfedilmek, kufretmek, nakletmek, nesretmek, nesrolunmak, sabretmek,seyretmek, sukreylemek, zikretmek (krs. BirlesIk kelimeler B. 1; Alintikelimelerin yazilisi 1). UYARI : Bu kelimeler unluyle baslayan bir yardimci fiil veya ek almadiklarizaman azil, defin, emir, hukum, kayip, kesif, meyil, nakil, sabir, vecit,zeyil, zikir seklinde soylenir ve yazilir. UYARI : Soyleyiste tonlulasma seklinde ses degismesine ugrayanlar ayriyazilir: azat etmek, hamt etmek, derc etmek, iz'ac etmek, iktisap etmek,harp etmek. Bu orneklerde tonluluk soyleyiste belirtilir. 3. Dilimize Arapcadan girmis af (< afv), his (< hiss), ret (< redd), zan (4. Isim kisimlari tek basina kullanilmayip sadece etmek, olunmak yardimcifiilleriyle kaliplasan birlesIk kelimeler bitisIk yazilir: ahzetmek, bahsetmek, bahsolunmak, hamletmek, hazfetmek, nez'etmek,rekzetmek, serdetmek. 5. Sonunda Arapcaya ozgu girtlak unsuzu (ayin ve hemze) olan kelimeleretmek, olunmak fiilleriyle birlesIk fiil kurduklarinda bitisIk yazilir:defetmek, hal'etmek (tahttan indirmek), katetmek, menetmek, menolunmak,tabetmek (bk. Alinti kelimelerde kesmeli yazilis). 6. Vurgusu son heceye kaymis birlesIk kelimeler bitisIk yazilir: acikgoz, anaerkil, ataerkil, babayigit, bastibacak, bosbogaz, buyukbas(hayvan), camgoz, cingoz, cinayaz, duztaban, elense, elverisli, gunaydin,isveren, kafakol, Karagoz, karagoz (baligi), kucukbas (hayvan), onayak(olmak), paragoz, pisbogaz, tepegoz, tiknefes. Vurgusu son hecede bulunanikilemeler de bitisIk yazilir: circir (bocegi), cizbiz, civciv, citcit,dirdir, firfir, fisfis, himhim, hosbes, sipsip (bir tur terlik), yuzgoz(olmak). 7. Es anlamli ikilemelerde vurgu normal olarak ikinci hecededir. Vurgusu ilkheceye kayan ikilemeler bitisIk yazilir: darmadagin, darmadaginik, darmaduman, karmakarisIk (krs. BirlesIk kelimelerB. 7). 8. Kelimelerden biri veya ikisi, birlesme sirasinda benzetme yoluyla anlamdegismesine ugrarsa bu tur birlesIk kelimeler bitisIk yazilir (krs. BirlesIkKelimeler B. 2), a. Organ bildiren sozlerle kurulan bitki, hayvan, hastalik, alet, esya, tarzve yiyecek adlari: aslanagzi (bitki), aslankuyrugu (bitki), aslanpencesi(bitki), ayikulagi (bitki), cinsaci (bitki), civanpercemi (bitki),gelinparmagi (uzum), geyikdili (bitki), horozgozu (bitki), horozibigi(bitki), itburnu (bitki), katirtirnagi (bitki), kazayagi (bitki),keciboynuzii (bitki), kecimemesi (uzum), kecisakali (bitki), kizkalbi(bitki), koyungobegi (mantar), kopekayasi (bitki), kurtbagri (bitki),kusburnu (bitki), sigirodu (bitki), tavsanbiyigi (bitki), turnagagasi(bitki); acikagiz (bitki), akkiiyruk (cay), alabas (bitki), altinbas(kavun), altiparmak (palamut), besbiyik (musmula), karabaldir (bitki),topbas (bitki). danaburnu (bocek), okuzburnu (kus); akbas (kus), alabacak (at), besparmak(deniz hayvani), bespence (deniz hayvani), cakirkanat (ordek), elmabas(tepeli dalgic), iribas (kurbaga kurtcugu), kababurun (balik), kamcikuyruk(koyun), kamiskulak (at), karabas, karagoz (balik), karakulak (hayvan;haberci), kepceburun (yaban ordegi), kizilkanat (balik), sariagiz (balik),sarigoz (balik), sarikulak (balik), sarikuyruk (balik), tokmakbas (balik),uzunkuyruk (kus), yesilbas, (ordek). itdirsegi (arpacik); delibas (hastalik), karabacak (hastalik), karataban(hastalik). balikgozu (halka), deveboynu (boru), domuzayagi (cubuk), domuztirnagi(kanca), horozayagi (burgu), kargaburnu (alet), kecitirnagi (oyma kalemi),kedigozu (lamba), leylekgagasi (alet), sicankuyrugu (torpu); baltabas(gemi), gagaburun (gemi), kancabas (kayik). ayibacagi (yelken tarzi), baliksirti (desen), civankasi (nakis), eseksirti(cati tarzi), kazkanadi (oyun), kirlangickuyrugu (isaret), kocboynuzu(isaret), kopekkuyrugu (spor), sicandisi (dikis). dilberdudagi (tatli),hanimgobegi (tatli), hanimparmagi (tatli), kadinbudu (kofte), kadingobegi(tatli), kargabeyni (yemek), kedidili (biskuvi), tavukgogsu (tatli),vezirparmagi (tatli). Ilk ogesi organ adi olan su ornekler de bitisIk yazilir: bagrikara (kus),baldirikara (bitki), bastankara (kus), karnikara (borulce), sirtikara(balik), yanikara (hastalik). b. Esya veya nesne bildiren sozlerle kurulan bitki, hayvan, tarz, yiyecek veoyun adlari: acemborusu (bitki), cayirsedefi (bitki), cobancantasi (bitki), cobandudugu(bitki), cobanignesi (bitki), cobantaragi (bitki), cobantuzlugu (bitki),gelinfeneri (bitki), guneyfeneri (bitki), katrankopugu (mantar), kecisedefi(bitki), kusekmegi (bitki), kusyemi (bitki), kuzgunkilici (bitki), suibrigi(bitki), suoku (bitki), suseridi (bitki), ,seytanarabasi (ucusan tohum),seytanfeneri (bitki), seytantersi (bitki), venuscarigi (bitki), yilanyastigi(bitki). sazkayasi (balik), seytanignesi (hayvan), yilanignesi (balik). balgumeci(dikis), besIkortusu (cati tarzi), turnagecidi (firtina). bulbulyuvasi(tatli), kuslokumu (kurabiye). bestas (oyun), dokuztas (oyun), uctas (oyun). c. Insana ozgu isim ve sifatlarla kurulan bitki, hayvan ve esya adlari: adayavrusu (tekne), aksamsefasi (bitki), camguzeli (bitki), cadirusagi(bitki), cayirguzeli (bitki), cayirmelikesi (bitki), gecesefasi (bitki),gunduzsefasi (bitki), saksiguzeli (cicek), yalicapkini (kus); bozbakkal(kus), bozyuruk (yilan), karadul (orumcek), sarisabir (bitki). c. Benzetme yoluyla kurulan gok cisimleri: Altikardes (yildiz kumesi), Arikovani (yildiz kumesi), Buyukayi (yildizkumesi), Demirkazik (yildiz), Guneybaligi (yildiz), Kucukaslan (yildiz),Kucukayi (yildiz kumesi), Kervankiran (yildiz), Samanugrusu (yildiz kumesi),Samanyolu (yildiz kumesi), Uckardes (yildiz kumesi), Yedikardes (yildizkumesi) (krs. BirlesIk kelimeler B. 2. g). d. Insan isimleriyle kurulan bitki, hayvan ve yemek adlari: alinazik (kebap), aysekadin (fasulye), hafizali (uzum), havvaanaeli (bitki),karafatma (bocek), mezyemanaeldiueni (bitki). 9. -a, -e ve -t, -i, -u, -u ekleriyle yapilmis tasvir fiilleri, yardimcifiil anlam degismesine ugradigi icin bitisIk yazilir: dusunebilmek, yapabilmek; uyuyakalmak; gidedurmak, yazadurmak; cikagelmek,olagelmek, suregelmek; duseyazmak, oleyazmak; acivermek, alivermek,gelivermek, guluvermek, ucuvermek. Gormek yardimci fiiliyle yapilan ve emir biciminde kullanilan birlesIkfiiller de bitisIk yazilir: dusmeyegor, olmeyegor. Bilmek yardimci fiiliyle yapilan ve kaliplasmis olan alabildigine kelimeside bitisIk yazilir. 10. Bir veya iki ogesi emir kipiyle kurulan kaliplasmis birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: alasagi (etmek), albeni, ateskes; calcene, calyaka, donbaba, gelberi,incitmebeni, rastgele, sallabas, sallasirt, sIkbogaz, unutmabeni; cekyat,gecgec, kacgoc, kapkac(ci), ortbas, secal (selfservis), veryansin (etmek),yapboz (puzzle),yazboz. 11. -an/-en, -r/-ar/-er ve -maz/-mez ekleriyle kurulmus sifat-fiilgruplarindan kaliplasmis birlesIk kelimeler geleneklesmis olarak bitisIkyazilir: agackakan, agrikesen, ahmakislatan, alaybozan, bogazkesen, bocekkapan,buzkiran, cankurtaran, cobanaldatan, copcatan, dalgakiran, dalkiran,dalkurutan, damardaraltan, damargenisleten, demirkapan, elopen, etyaran,findikkiran, filizkiran, gelinbogan, gokdelen, gunebakan, ordubozan,oyunbozan, sackiran, yelkovan, yolgecen, yolkesen; akimtoplar, alkololcer, altipatlar, amperolcer, asitolcer, aynabahar,barissever, basincolcer, betonkarar, bilgisayar, bilgiyazar, coksatar,dilsever, egimolcer, fuzeatar, gazolcer, ozezer, ozsever, puruzalir,sanatsever, tekercalar, ucaksavar, yurtsever; bastanimaz, degerbilmez, etyemez, haciyatmaz, kadirbilmez, karagasekmez,karincaezmez, karinzcaincitmez, kuskonmaz, kulyutmaz, sugecirmez,tanritanimaz, toretanimaz, varyemez, vurdumduymaz (krs. BirlesIk kelimelerB. 3). 12. -di (-di /-du / -du, -ti / -ti /-tu /-tu) ekiyle kurulan kaliplasmisbirlesIk kelimeler bitisIk yazilir: albasti, cigerdeldi, citkirildim, dalbasti, firdondu, gecekondu, gundondu,gunindi, hunkârbegendi, imambayildi, karyagdi, kasbasti, kedibasti,kolbasti, kulbasti, mirasyedi, papazkacti, serdengecti, , sipsevdi,toprakbasti, zipcikti; eltieltiyekustu (desen). 13. Her iki ogesi de -di (-di /-du /-du, -ti /-ti /-tu /-tu) veya -r /-ar/-er eklerini almis ve kaliplasmis bulunan birlesIk kelimeler bitisIkyazilir: dedikodu, kaptikacti, oldubitti, uctuuctu (oyun); bicerbaglar, bicerdover,gocerkonar, kazaratar, konargocer, okuryazar, uyurgezer, yanardoner,yuzergezer. Ayni yapida olan cakaralmaz kelimesi de bitisIk yazilir. 14. Hayvan, bitki, organ ve cesitli nesne adlariyla kurulan ve icinderenklerden birinin adi veya renk sozu gecmeyen renk adlari bitisIk yazilir: baklacicegi, balkopugu, camgobegi, devetuyu, fildisi, gulkurusu,guvercinboynu, guvercingogsu, kazayagi, kavunici, kazboku, kizilsap,narcicegi, ordekbasi, ordekgagasi, tavsanagzi, tavsankani, turnagozu,vapurdumani, visnecurugu, yavruagzi (krs. BirlesIk kelimeler B. 4). Orneklerden sonra renk sozu kullanilirsa bu soz ayri yazilir: devetuyu rengi, fildisi rengi, gulkurusu rengi. 15. Renk adlariyla kurulan ve bitki veya hayvan turlerinden birini gosterenbirlesIk kelimeler bitisIk yazilir: akagac, akcaagac, akdari, ahdiken, akkavak, ahmantar, aksogut, alacamenekse,alacam, karaagac, karacaot, karacali, karadut, kizilagac, sariagac,saricicek; akbalik, akkefal, alabalik, saribalik; akdogan, akkus,alacabalikcil, alacakarga, alakarga, beyazsinek, bozayi, karakus, karasinek. 16. Ust, uzeri sozlerinin sona getirilmesiyle yapilan birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: aksamustu, aksamuzeri, ayakustu, ayakuzeri, bayramustu, gercekustu,ikindiustu, olaganustu, ogleustu, ogleuzeri, sirtustu, sucustu, yuzustu. Somut olarak yer bildirmeyen alt sozuyle kurulan birlesIk kelimeler debitisIk yazilir: ayakalti, bilincalti, gozalti, suuralti (krs. BirlesIk kelimeler B. 15). 17. Iki veya daha cok kelimenin birlesmesinden olusmus kisi adlari,soyadlari ve lâkaplar bitisIk yazilir: Alper, Aydogdu, Birol, Gulnihal, Gulseren, Gundogdu, Senol, Varol;Abasiyanik, Adivar, Ataturk, Gokalp, Guntekin, Inonu, Karaosmanoglu,Tanpinar, Yurdakul; Boynuegri Mehmet Pasa, Tepedelenli A1i Pasa, YirmisekizCelebi Mehmet, Yediseki Hasan Pasa. 18. Iki veya daha cok kelimeden olusmus Turkce yer adlari bitisIk yazilir: Canakkale, Gumushane; Acipayam, Pinarbasi, Sebinkarahisar; BesIktas,Kabatas. Sehir, kent, koy, mahalle, dag, tepe, deniz, gol, irmak, su vb. kelimelerlekurulmus sifat tamlamasi ve belirtisiz isim tamlamasi kalibindaki yeradlarinda birinci kelime tek basina soz konusu yer adini ifade edemiyorsa butur yer adlari bitisIk yazilir: Aksehir, Eskisehir, Susehri, Yenisehir; Atakent, Batikent, Konutkent,Korukent, Cengelkoy, Sariyer, Yenimahalle; Karabag, Karadag, Uludag;Kocatepe, Tinaztepe; Akdeniz, Karadeniz, Kizildeniz; Acigol; Kizilirmak,Yesilirmak; Incesii, Karasu, Sansu, Akcay (krs. BirlesIk kelimeler B. 9). 19. Sahis adlari ve unvanlarindan olusmus mahalle, meydan, koy vb. yer vekurulus adlarindaki unvan grubu geleneklesmis olarak bitisIk yazilir: Abidinpasa, Bayrampasa, Davutpasa, Kemalpasa (ilcesi); Necatibey (Caddesi),Mustafabey (Caddesi), Gazi Osmanpasa (Universitesi), Sultanahmet,Hacibektas, (bk. BirlesIk kelimeler B. 10). 20. Ait oldugu dilde bitisIk yazilan yabanci yer adlari Turkcede de bitisIkyazilir: Dusseldorf, Fontainebleau, Nunberg, Neustadt, Schwarzwald (krs. BirlesIkkelimeler B. 13). Ait oldugu dilde, icinde cizgi bulunan yabanci yer adlari Turkcede decizgili olarak yazilir: Ilede-France, Saint-Bernard, Saint-Gothard 21. Ara yonleri belirten kelimeler bitisIk yazilir: guneybati, guneydogu, kuzeybati, kuzeydogu. 22. Senet, cek vb. ticarî belgelerde gecen sayilar bitisIk yazilir: ikiyuzellialtimilyarbesyuzyirmibesmilyonyediyuzell ibin lira (krs. BirlesIkkelimeler 13. 17). 23. Bunlardan baska dilimizde her iki ogesi ile aslî anlamini korudugu hâldeyaygin bir sekilde geleneklesmis olarak bitisIk yazilan kelimeler de vardir. a. Bas sozuyle olusturulan sifat tamlamalari: basagirlik, basbakan, basbakan baseser, basfiyat, bashekim, bashemsire,baskahraman, baskarakter, baskent, baskomutan, baskose, basmufettis,basogretmen, basparmak, baspehlivan, basrol, bassavci, bassehir, basyazar. b. Bir toplulugun yoneticisi anlamindaki basi sozuyle olusturulan belirtisizisim tamlamalari: ahcibasi, binbasi, carkcibasi, ceribasi, elebasi, mehterbasi, onbasi,ustabasi, yuzbasi. c. Oglu, ogullari, kizi sozleriyle olusturulan belirtisiz isim tamlamalari: Caferoglu, Karaosmanoglu, Topaloglu, Orazbeykizi; Aydinogullari,Candarogullari, Osmanogullari; capanoglu, dayioglu, eloglu, halaoglu,hinogluhin. c. Aga, bey, efendi, hanim, nine vb. sozlerle kurulan birlesIk kelimeler: agababa, agabey, beyefendi, efendibaba, hanimanne, hanimefendi, haciaga,hanimnine, hiyaragalik, kadinnine, pasababa. d. Dal sozuyle olusturulan sifat tamlamalari: dalkavuk, dalkilic, daltaban, daluyku. e. Aciortay, adamkoku, adamotu, âdemotu, agirbasli, agirkanli, ahududu,akarsu, akaryakit, akciger, akkor, aksakal, aktore, akyuvar, alyuvar,anamal, anaokulu, anapara, anayasa,, anneanne, atardamar, atarkanal,atasozu, aybasi, aycicegi, aycoregi, babaanne, basmakalip, basibos,basibozuk, basIkabak, basortu, basvurmak, besibiryerde, bilirkisi, bindalli,birdenbire, birdirbir, birtakim, bozkir, bozkurt, bugun, buzdolabi,cesitkenar, ciftetelli, delikanli, demirbas, denizalti, denizasiri,derebeyi, derebeylik, dereotu, disbukey, dikdortgen, dipnot, doludizgin,dolunay, dortkenar, dortnal, dortnala, duzayak, ebekusagi, ebemkusagi,enikonu, erbas, eskenar, gelisiguzel, giderayak, gokyuzu, gozyasi, gunasiri,guvenoyu, halkoyu, hayhay, icbukey, icgudu, ictepi, icyagi, ikizkenar,ilkbahar, ilkokul, ilkogrenim, ilkogretim, ilkyaz, ipucu, kabataslak,kahverengi, kamuoyu, karaciger, karekok, kartopu, kasimpati, kenarortay,kelaynak, kongovde, kulhanbeyi, kulhanbeylik, kulkedisi, milletvekili,murdarilik, omurilik, ortaokul, ongormek, ongoru, onsezi, oteberi, ozdeyis,paralelkenar, pekâla, pekiyi, sacayagi, sacayak, sadeyag, sagduyu, sagyag,semizotu, serinkanli, sicakkanli, sIkiyonetim, siradag, siradaglar,sivrisinek, sogukkanli, sonbahar, soyadi, sutana, sutanne, sutbaba,sutkardes, sutnine, sutogul, takimada, takimyildiz, tekduze, tepetakla,tepetaklak, tereyagi, tipkibasim, tipkicekim, toplardamar, topyekûn,tozpembe, varolus, varsayim, vazgecmek, yanardag, yaricap, yarimada,,yariyil, yavrukurt, yerkure, yeryuzu, yilbasi, yoneylem, yuznumara, yuzyil,zeytinyagi kelime ve deyimleri de geleneklesmis ve yayginlasmis olarakbitisIk yazilir. f. Biraz, birazi, birkac, birkaci, birtakim, bircok, bircogu, hicbir,hicbiri, herhangi belirsizlik sifat ve zamirleri de geleneklesmis olarakbitisIk yazilir. 24. Hane kelimesiyle Farsca kurala gore olusturulan birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: cayhane, dershane, eczahane, hastahane, kahvehane, pastahane, postahane,suthane, yatakhane, yazihane, yemekhane (bk. Unsuz dusmesi). UYARI : Dershane, eczahane, hastahane, pastahane, postahane gibi sozlerdehane kelimesindeki h'nin yazilmamasi dogru degildir. 25. Perver ve perest kelimeleriyle Farsca kurala gore olusturulan birlesIkkelimeler bitisIk yazilir: hamiyetperver, hurriyetperver, misafirperver, vatanperver; atesperest,hayalperest, menfaatperest. 26. Zade kelimesiyle Farsca kurala gore olusturulan birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: Recaîzade, Resulzade, Sami Pasazade, Sumbulzade, Vahapzade; amcazade,dayizade, teyzezade. 27. Name kelimesiyle Farsca kurala gore olusturulan birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: beyanname, davetname, kanunname, pendname, seyahatname, siyasetname;Battalname, Oguzname. 28. Farsca kurala gure olusturulan isim ve sifat tamlamalari ile kaliplasmisdiger ibareler bitisIk yazilir: curmumeshut, darulâceze, ehlibeyt, ehlisalip, ehlivukuf, ehveniser,erkâniharp, fecrisadik, gayriahlâkî, gayriciddî, gayrunsanî, gayrikabil,gayrimenkul, gayrimesru, gayrinmuntazam, gayrimuslim, gayrisafi, gayrisihhî;asgarimusterek, husnuhat, husnukabul, husnukuruntu, husnuniyet, suiistimal,suikast, suiniyet; hamdusena, hercumerc, medducezir, methusena, tarumar;âlemsumul, âlicenap, gulfidan, mevlithan, sahipkiran; anbean, kesmekes,ozbeoz, yuzbeyuz; purhiddet, purmelâl. 29. Arapca kurala gure olusturulan tamlamalar ve kaliplasmis diger ibarelerbitisIk yazilir: aliyyulâlâ, ceffelkalem, darulâceze, darulfunun, daussila, fevkalâde,fevkalbeser, hayrulhalef, hifzisihha, huvelbaki, seyhulislam, tahtelbahir,tahtessuur; aleykumselâm, Allahuâlem, bismillah, fenafillâh, fisebilillâh,hafazanallah, insallah, masallah, mintarafillâh,velhâsil, velhâsilikelâm. 30. Muzikte kullanilan makam adlari bitisIk yazilir: acembuselik,hisarbuselik, muhayyerkurdî. Ancak bir sifatla olusturulan usul adlarinda sifat ayri yazilir: agir aksak,yuruk aksak, yuruk semaî. 31. Kanunda bitisIk gecen veya bitisIk olarak tescil ettirilmis olan kurulusadlari bitisIk yazilir: Icisleri., Disisleri, Genelkurmay, Yuksekogretim (krs. BirlesIk kelimeler B.19). __________________________________________________ _____ Bugune kadarki imlâ kilavuzlarinda yer alan; ancak, birlesIk kelimelerkonusuna girmeyen pekistirmeli sifatlarin da bitisIk yazilmasi gerektigiunutulmamalidir: apacik, apak, busbutun, cepcevre, cepecevre, circiplak,cirilciplak, dumduz, dupeduz, gomgok, gupegunduz, kapkara, kupkuru,paramparca, sapsaglam, sapasaglam, sapsari, sirsIklam, sirilsIklam,sipsivri, yemyesil. Yabanci dillerden gecen on ek veya edatlar bitisIk yazilir: alelhusus, alelâcele, bicare, bilâistisna, bililtizam, bilvesile, bîvefa,ilelebet, lâdinî, lâkayt, nacar, namaglup, namevcut, namusait, namutenahi;devaluasyon, konfederasyon, koordinasyon, Panislâmizm, Panturanizm,Panturkizm, reorganizasyon, reproduksiyon, surrealizm. Oto, tele, matikogeleriyle kurulan alintilar da bitisIk yazilir: otobiyografi, otokritik,telekart, telekiz, telekonferans, bankamatik. Arapca ve Farsca kelimelerle veya bu dillerin kurallariyla olusturulmustamlamalar ve kaliplasmis ibareler, eski metinlerin yayiminda ve alintilardabilimsel yontemlere uyularak yazilabilir: ehl-i vukuf, ehven-i ser;daru'l-aceze, tahte's-su'ur; hamiyyet-perver, hayal-perest, sahip-kiran,Hursid-name, Recaî-zade; bî-uefa, lâ-dinî, na-mutenahî, bilâ-vasita
*Sizler de benimle ayni dusunceye sahipseniz ekledigim yazim kurallariicerikli bilgi yazisini okumadan gecmeyin derim.*
*En azindan gozden kacirdiginiz hata ya**
**da hatalariniz varsa duzeltmeimkani bulursunuz;)*
*Temiz** bir Turkce kullanmak, yayginlastirmak, en onemlisi korumakdilegiyle...*
YAZIM (IMLA)
Buyuk Harfler Nerede Kullanilir? Cumle Basinda Misra (dize) Basinda OzelAdlarin Baslarinda Ses Uyumu Nedir? Ek Fiil Ile Sozu BirlesIk SozcuklerBitisIk Yazilan BirlesIk Sozcukler Ayri Yazilan BirlesIk Sozcukler OzelAdlar nasil Yazilmali? Sayilar Nasil Yazilmali? Ikilemeler Nasil Yazilir?Kesme Isareti Nerelerde Kullanilir? Sapka (Duzeltme) Isareti NeredeKullanilir? Kisaltmalar Buyuk Harfler Nerede Kullanilir? Cumle Basinda Misra (dize) Basinda OzelAdlarin Baslarinda Cumle Basinda Gulme komsuna gelir basina. Ilk ve orta dereceli okullar acildi. · Rakamla baslayan cumlelerde rakamdan sonra gelen sozcuk buyuk harflebaslamaz: 1985 yilinda universiteden mezun oldu. · Cumle icindeki aktarma ve alintilar buyuk harfle baslar: Ataturk, gencligeseslenirken "Ey Turk istikbâlinin evladi! Iste bu ahval ve serait icindedahi vazifen; Turk istiklâl ve Cumhuriyetini kurtarmaktir!" diyor. · Tirnak icindeki soz, tam bir cumle degilse veya cumlenin tamamialinmamissa sozcuk buyuk harfle baslamaz: Nebi'nin "...var icinde" redifligazeli Divan'inda uyuyor. (Yahya Kemal Beyatli, Edebiyata Dair) · Iki cizgi arasindaki aciklama cumleleri buyuk harfle baslamaz: Bundan uzunyillar once -yaklasIk kirk yil- her sey cok baskaydi. · Iki noktadan sonra gelen cumleler buyuk harfle baslar: Bir yilda dortmevsim vardir: Ilkbahar, yaz, sonbahar, kis. · Iki noktadan sonra cumle degil de ornekler siralanirsa sozcuk kucuk harflebaslar: Bazi orneklerde -siz eki kaliplasmistir: deniz, hirsiz, issiz,oksuz. Misra (Dize) Basinda Korkma! Sonmez bu safaklarda yuzen al sancak Sonmeden yurdumun ustunde tutenen son ocak. (Mehmet Âkif Ersoy) Bin atli akinlarda cocuklar gibi sendik; Bin atli o gun dev gibi bir orduyuyendik. (Yahya Kemal Beyatli) Ozel Adlarin Basinda · Kisi ad ve soyadlari buyuk harfle baslar: Mustafa Kemal Ataturk, BarisManco, Yunus Emre, Ahmet Bilge, Shakespeare, Wolfgang von Goethe, VictorHugo. · Kisi adlarindan once ve sonra gelen saygi sozleri, unvanlar ve meslekadlari da buyuk harfle baslar: Sayin Kemal Eraslan, Orhan Bey, Fatma Hanim,Prof. Dr. Umay Gunay, Doktor Yasar Anlar, Maresal Fevzi Cakmak, Fatih SultanMehmet, Genc Osman, Aslan Yurekli Richard, Deli Petro. · Akrabalik adlari bildiren sozcukler buyuk harfle baslamaz: Fahriye abla,Ayse teyze, Osman eniste. Akrabalik adlari lâkâp yerine gecerse buyuk harfle baslar: Nene Hatun, HalaSultan, Dayi Kemal. · Resmi yazilarda saygi bildiren sozlerden sonra gelen ve makam, mevki,unvan bildiren sozcukler de buyuk harfle baslar: Sayin Bakan, Sayin Mudur,Sayin Kaymakam. · Mektuplarda ve resmi yazismalarda hitaplarin ilk sozcugu de buyuk harflebaslar: Sevgili arkadasim, Canim kardesim, Degerli dostum. · Hayvanlar takilmis isimler buyuk harfle baslar: Duldul, Sarikiz, Minnos,Nazli. · Millet, boy, oymak adlari buyuk harfle baslar: Turk, Ingiliz, Japon,Kazak, Turkmen, Karakecili · Dil ve lehce adlari buyuk harfle baslar: Turkce, Almanca, Rusca, Kazakca,Ozbekce. · Devlet adlari buyuk harfle baslar: Turkiye Cumhuriyeti, Amerika BirlesIkDevletleri, Suudi Arabistan, Federal Almanya · Din ve mezhep adlari ile bunlarin mensuplarini anlatan sozler buyuk harflebaslar: Musluman/Muslumanlik, Hiristiyan/Hiristiyanlik, Budist/Budizm,Hanefî/Hanefîlik, Katolik/Katoliklik. · Din ve mitoloji kavramlarini karsilayan ozel adlar buyuk harfle baslar:Tanri, Allah, Cebrail, Zeus, Kibele. Tanri sozcugu ozel ad olarak kullanilmadigi zaman kucuk harfle baslar: EskiYunan tanrilari. Dini kavramlar kucuk harfle baslar: cennet, cehennem, ucmak, sirat koprusu,gayya kuyusu. · Gezegen ve yildiz adlari buyuk harfle baslar: Merkur, Venus, Dunya,Halley, Ay. Dunya, gunes, ay sozcukleri terim olarak kullanildiginda buyuk harflebaslar. · Yer adlari (ulke, il, ilce, bolge, koy, semt, cadde, sokak vb.) buyukharfle baslar: Asya, Avrupa; Turkiye, Almanya; Ic Anadolu, Marmara; Ankara,Konya, Bagdat, Moskova; Urgup, Soke; Akcakoy; Bahcelievler, Umitkoy; AtaturkBulvari; Necatibey Caddesi, Ilkadim Sokagi. · Mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak adlarinda gecen mahalle, meydan,bulvar, cadde, sokak isimleri buyuk harfle baslar: Yildiz Mahallesi, YunusEmre Mahallesi, Karakoy Meydani, Gazi Mustafa Kemal Bulvari, Ziya GokalpBulvari, Nene Hatun Caddesi, Cemal Nadir Sokagi, Inkilâp Sokagi. · Saray, kosk, han, kale, kopru, anit vb. yapi adlarinin butun sozcukleribuyuk harfle baslar: Topkapi Sarayi, Dolmabahce Sarayi, Cankaya Kosku,Horozlu Han, Ankara Kalesi, Alanya Kalesi, Galata Koprusu, Beyazit Kulesi,Bilge Kagan Aniti. · Kurum, kurulus ve kurul adlari buyuk harfle baslar: Turkiye Buyuk MilletMeclisi, Turk Dil Kurumu, Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi, Devlet MalzemeOfisi, Milli Kutuphane, Cocuk Esirgeme Kurumu, Ataturk Orman Ciftligi,Cankaya Lisesi, Turk Ocagi, Yesilay Dernegi, Emek Insaat, Bakanlar Kurulu,Yuksek Ogretim Kurulu. Kurum, merkez, bakanlik, univesite, fakulte, bolum vb. kurulus bildirensozcukler, belli bir kurum kastedildigi zaman buyuk harfle baslar: Bu yilMeclis, yeni doneme erken baslayacak. Son gunlerde Bolumumuz yogun bircalisma icinde. · Kitap, dergi, gazete , tablo, heykel ve hukukla ilgili kanun, tuzuk ,yonetmelik, yonerge, genelge adlarinin her kelimesi buyuk harfle baslar:Babur Divani, Turk Dili Tarihi, Rusca-Turkce Sozluk, Turkbilig,Cosmopolitan, Hurriyet, Yeni Binyil, Uyuyan Guzel (tablo), Dusunen Adam(heykel), Medenî Kanun, Borclar Hukuku (kanun), Ataturk Uluslar Arasi BarisOdulu Tuzugu, Telif Hakki Yayin ve Satis Yonetmeligi. Ancak, Ozel ada dahilolmayan gazete, dergi, tablo vb. sozler buyuk harfle baslamaz: Milliyetgazetesi, Turk Dili dergisi, Aycicekleri tablosu. Kitap adlarinda vebasliklarda, arada ve sonda bulunan ve, ile, ya, veya, yahut, ki, da, desozleriyle mi, mi, mu, mu soru eki kucuk harfle yazilir: Leylâ ile Mecnun,Turfanda mi, Turfa mi?, Diyorlar ki, Ya Devlet Basa ya Kuzgun Lese, Ben deYazdim. Ses Uyumu Nedir? Ek fiil nedir? Ile sozu Dilimizde bir sozcuk icindeki seslerin onluk-artlik(incelik-kalinlik) duzluk-yuvarlaklik ve otumluluk-otumsuzluk bakimindan birbirine uymasina ses uyumu denir. Temelde iki farkli ses uyumundan soz etmek gerekir. Unlu uyumu ve unsuzuyumu. Unlu uyumundan asil ve yaygin olani buyuk unlu uyumu olarak daadlandirilan onluk-artlik uyumudur. Bu uyumun kurali, bir sozcugun ilkhecesi on unluyle baslamissa bunu takip eden hecelerinde on unlulu olmasi;art unlu ile baslamissa da art unlulu olmasi gerekmektedir. Ornegin: aksam,okul, baslayacak, gece, pire, gelecek. Kucuk unlu uyumu olarak da bilinen duzluk yuvarlaklik uyumu ise dilimizindaha gec donemlerde kurali belirlenmis ve daha az yaygin olan unlu uyumudur.Bu uyumda esas olan duz unlu ile baslayan bir sozcugun diger hecelerinin deduz unlulu , yuvarlak unlu ile baslayan bir sozcugun ise takip edenhecelerinde ancak ya duz-genis ya da dar-yuvarlak bir unlunun yer almasidir.Yani; a, i, e, i unlulerinden sonra yine ayni unlulerden biri; o, u, o, uunlulerinden sonra ise ya a, e, veya u, u unlulerinden birinin gelmesidir.Ornegin: yukari, konusmak, gulec, odev. Her iki unlu uyumu da Turkce kokenli sozcukler icin gecerlidir. Alintisozcukler kendi unlu niteliklerini koruyabilirler. Her iki unlu uyumunun da istisnalari vardir. Ornegin, zaman icinde sesdegismelerine ugrayarak uyum disina cikmis gorunen hangi, hani, kardes vb.sozcukler onluk-artlik uyumuna aykiri gorunmekle birlikte Turkce'dir. Avuc,kabuk, savurmak, yagmur, yagmur vb. sozcukler de duzluk-yuvarlaklik uyumunureddetmekle Turkce kokenli sozcuklerdir. Ayrica -das/-tas, -gil, ken, ki, -leyin, (-I) mtrak, ekleri onluk artlik,-iyor eki ise hem onluk-artlik, hem de duzluk-yuvarlaklik uyumunureddetmektedir: dindas, amcamgil, yaparken, sabahki, aksamleyin, mavimtrak,geliyor. Her iki unlu uyumunun kurallarini da goz onunde bulundurarak bir sozcukteyer alabilecek duzenini soyle gosterebiliriz: a -> a,i o -> u,a e -> e,i o -> u,e i -> i,a u -> u,a i -> i,e u -> u,e Unlu uyumu, unsuzlerin otumluluk-otumsuzluk (sertlik-yumusaklik) bakimindanbir birine yakin, ayni veya benzer ozellikteki unsuzleri tercih etmeleri ileortaya cikmis ikincil bir uyumdur. Otumsuz bir unsuzle (f, s, t, k, c, s, h, p) biten bir hece yine otumsuzunsuzle baslayan bir hece, otumlu veya diger ozellikteki unsuzlerle bitenheceler ve kendilerine yakin ozellikte bir unsuzle heceyi yanlarina ister.Ornegin: as-ci (as-ci degil), gec-ti (gec-di degil), sabah-tan (sabah-dandegil), ofis-te (ofis-de degil); iz-ci (iz-ci degil), yagmur-da (yagmur-tadegil) vb Ek Fill (Ek Eylem, Imek Fiili) nedir? En eski bicimi er-olan, asil fiil anlami "olmak, mevcut olmak" olupisimlerin yuklem gibi kullanilmalarini, fiillerde ise birlesIk cekiminyapilmasini saglayan fiile ek fiil denir. Takip ettigi sozcuge ayri da bitisIk de yazilabilir. Ayri yazildigi zaman unlu uyumuna girmez: yapar imis, geliyor idim, yorgunise vb. BitisIk yazildigi zaman eklesmis bir fiil olarak unlu uyumuna uyar:Yaparmis, geliyordum, yorgunsa. Unlu ile biten sozcuklere eklendigindebastaki unlu yerini 'y' birakir. Ayse'ymis, bankadaydi, okuldaysa,birinciymis. -de, da baglaci ve -de/-da, -te/-ta bulunma hali eki Ilki baglac yani bir sozcuk turunun uyesi, digeri ise yalnizca bir ek.Turolarak karistirilmalari imkansiz, kullanim olarak ise cok yaygin. Baglac olan de, da daima ayri yazilir ve te, ta bicimi yoktur. Elma da aldi,portakal da. Ayse de geliyor. Hak da , adalet de benim, derdi. Ek olan -de/-da, -te/-ta ise eklendigi sozcuge bitisIk yazilir ve dortbicimlidir: Elmada ve Portakalda kurt cikti. Ayse'de kitap var. Hakta veadalette esitlik ilkesi vardir. Biraz dikkat ve ozen gosterildigi takdirde karistirilmalari pek de mumkungorunmeyen bu essesli morfemler icin her durumda gecerli olmasa da buyukolcude ayirdedici olabilen bir ipucu da verilebilir. Baglac olan de, da cumleden cikarildigi zaman, cumle yalniz baglacin vermisoldugu anlami yitirmekte; -de/-da, -te/-ta eki cikarildigi zaman ise cumletamamen bozulmaktadir. Bu kurali yukarida ek icin verdigimiz orneklereuygularsak (Elma ve portakal kurt cikti. Ayse kitap var. Hak ve adaletesitlik ilkesi vardir.) cumle bozuklugunu rahatlikla gorebilirsiniz. -ki baglaci ve -ki aitlik eki ki baglaci ile -ki aitlik eki de birbirinden tamamen farkli morfemlerdir. ki baglaci daima ayri yazilir (kaliplasmis birkac ornek istisnadir:belki,cunku, halbuki, mademki, megerki, oysaki, sanki). Bugun gelir mi ki?Oylegunler gordum ki! Sen ki en sevdigim dostumsun... ki baglaci cunkubaglacinda uyuma girmistir. ki aitlik eki ise butun diger ekler gibi geldigi sozcugu bitisIk yazilir veki baglarindan farkli olarak -ku bicimi artik yaygin bicimdekullanilmaktadir: Sabahki gorusme olumlu gecti. Dunku yemek guzeldi.Firindaki ekmekler pisti. Ile Sozu Ile sozu ayri yazildigi gibi bitisIkte yazilabilir: Unlu ile biten bir sozcuge ile sozunu getirdigimiz zaman bastaki unsuz duserve oraya bir y unsusu girer ve eklesmis olan ile unlu uyumana uyar:baltayla, kapiyla, inciyle, keresteyle, suruyle. Ucuncu kisi iyelik ekindensonra da ile sozu, sozcugu tipki unlu ile biten sozcuklerde oldugu gibieklenir: kapisiyla, incisiyle, anahtariyla, dolabiyla. Unsuzle biten birsozcuge eklenen ile unlu uyumana girer: kapakla, kafayla, sutle, guzelle,oyunla. BirlesIk Sozcukler Dilimizde yeni bir kavram karsilamak icin yararlandigimiz yollar-dan biri,kelime birlestirmesidir. Kelime birlestirmesi yoluyla kurulan sozlerebirlesIk kelime adi verilir. BirlesIk kelimeler soz varligimizda genis biryer tutar. BirlesIk kelime terimi icin bilesIk kelime denilmesi yanlistir. Dilimizde belirtisiz isim tamlamalari, sifat tamlamalari, isnat gruplari,birlesIk fiiller, ikilemeler, kisaltma gruplari ve kaliplasmis ce-kimlifiillerden olusan ifadeler, yeni bir kavrami karsiladiklari zaman birlesIkkelime olurlar: yer cekimi, hanimeli, ses bilgisi; beyaz peynir, acikgoz,toplu igne; eli acik, ayak yalin, gunu birlik, sirti pek; soz etmek,zikretmek, hasta olmak; gelebilmek, yazadurmak, alivermek; coluk cocuk,citcit, ev bark; bas ustune, gunaydin; sag ol, ateskes, kulbasti. Goruldugu gibi birlesIk kelimeler bitisIk de ayri da yazilabilmektedir. BitisIk Yazilan BirlesIk Kelimeler (BitisIk Kelimeler) BirlesIk kelimeler, yazilis bakimindan bitisIk yazilanlar ve ayri yazilanlarolmak uzere ikiye ayrilir. BitisIk yazilan birlesIk kelimelere bitisIkkelime adi verilir. BirlesIk kelimeler asagidaki durumlarda bitisIk kelime olurlar ve bitisIkyazilirlar. 1. Ses dusmesine ugrayan birlesIk kelimeler bitisIk yazilir: kaynana (2. Dilimize Arapcadan girmis azil (< azl), emir (< emr), hukum (< hukm),kayip (< gayb), kesif (< kesf), kufur (< kufr), nakil (< nakl) gibi birtakimkelimeler etmek, edilmek, olmak, olunmak, eylemek yardimci fiilleriylebirlesirken asillarina uyarak ikinci hecedeki unlulerini dusururler. Bu gibikelimelerle yapilan birlesIk fiiller bitisIk yazilir: azletmek, azledilmek,emretmek, hukmetmek, hukmolunmak, kaybolmak, kaydedilmek, kesfetmek,kesfedilmek, kufretmek, nakletmek, nesretmek, nesrolunmak, sabretmek,seyretmek, sukreylemek, zikretmek (krs. BirlesIk kelimeler B. 1; Alintikelimelerin yazilisi 1). UYARI : Bu kelimeler unluyle baslayan bir yardimci fiil veya ek almadiklarizaman azil, defin, emir, hukum, kayip, kesif, meyil, nakil, sabir, vecit,zeyil, zikir seklinde soylenir ve yazilir. UYARI : Soyleyiste tonlulasma seklinde ses degismesine ugrayanlar ayriyazilir: azat etmek, hamt etmek, derc etmek, iz'ac etmek, iktisap etmek,harp etmek. Bu orneklerde tonluluk soyleyiste belirtilir. 3. Dilimize Arapcadan girmis af (< afv), his (< hiss), ret (< redd), zan (4. Isim kisimlari tek basina kullanilmayip sadece etmek, olunmak yardimcifiilleriyle kaliplasan birlesIk kelimeler bitisIk yazilir: ahzetmek, bahsetmek, bahsolunmak, hamletmek, hazfetmek, nez'etmek,rekzetmek, serdetmek. 5. Sonunda Arapcaya ozgu girtlak unsuzu (ayin ve hemze) olan kelimeleretmek, olunmak fiilleriyle birlesIk fiil kurduklarinda bitisIk yazilir:defetmek, hal'etmek (tahttan indirmek), katetmek, menetmek, menolunmak,tabetmek (bk. Alinti kelimelerde kesmeli yazilis). 6. Vurgusu son heceye kaymis birlesIk kelimeler bitisIk yazilir: acikgoz, anaerkil, ataerkil, babayigit, bastibacak, bosbogaz, buyukbas(hayvan), camgoz, cingoz, cinayaz, duztaban, elense, elverisli, gunaydin,isveren, kafakol, Karagoz, karagoz (baligi), kucukbas (hayvan), onayak(olmak), paragoz, pisbogaz, tepegoz, tiknefes. Vurgusu son hecede bulunanikilemeler de bitisIk yazilir: circir (bocegi), cizbiz, civciv, citcit,dirdir, firfir, fisfis, himhim, hosbes, sipsip (bir tur terlik), yuzgoz(olmak). 7. Es anlamli ikilemelerde vurgu normal olarak ikinci hecededir. Vurgusu ilkheceye kayan ikilemeler bitisIk yazilir: darmadagin, darmadaginik, darmaduman, karmakarisIk (krs. BirlesIk kelimelerB. 7). 8. Kelimelerden biri veya ikisi, birlesme sirasinda benzetme yoluyla anlamdegismesine ugrarsa bu tur birlesIk kelimeler bitisIk yazilir (krs. BirlesIkKelimeler B. 2), a. Organ bildiren sozlerle kurulan bitki, hayvan, hastalik, alet, esya, tarzve yiyecek adlari: aslanagzi (bitki), aslankuyrugu (bitki), aslanpencesi(bitki), ayikulagi (bitki), cinsaci (bitki), civanpercemi (bitki),gelinparmagi (uzum), geyikdili (bitki), horozgozu (bitki), horozibigi(bitki), itburnu (bitki), katirtirnagi (bitki), kazayagi (bitki),keciboynuzii (bitki), kecimemesi (uzum), kecisakali (bitki), kizkalbi(bitki), koyungobegi (mantar), kopekayasi (bitki), kurtbagri (bitki),kusburnu (bitki), sigirodu (bitki), tavsanbiyigi (bitki), turnagagasi(bitki); acikagiz (bitki), akkiiyruk (cay), alabas (bitki), altinbas(kavun), altiparmak (palamut), besbiyik (musmula), karabaldir (bitki),topbas (bitki). danaburnu (bocek), okuzburnu (kus); akbas (kus), alabacak (at), besparmak(deniz hayvani), bespence (deniz hayvani), cakirkanat (ordek), elmabas(tepeli dalgic), iribas (kurbaga kurtcugu), kababurun (balik), kamcikuyruk(koyun), kamiskulak (at), karabas, karagoz (balik), karakulak (hayvan;haberci), kepceburun (yaban ordegi), kizilkanat (balik), sariagiz (balik),sarigoz (balik), sarikulak (balik), sarikuyruk (balik), tokmakbas (balik),uzunkuyruk (kus), yesilbas, (ordek). itdirsegi (arpacik); delibas (hastalik), karabacak (hastalik), karataban(hastalik). balikgozu (halka), deveboynu (boru), domuzayagi (cubuk), domuztirnagi(kanca), horozayagi (burgu), kargaburnu (alet), kecitirnagi (oyma kalemi),kedigozu (lamba), leylekgagasi (alet), sicankuyrugu (torpu); baltabas(gemi), gagaburun (gemi), kancabas (kayik). ayibacagi (yelken tarzi), baliksirti (desen), civankasi (nakis), eseksirti(cati tarzi), kazkanadi (oyun), kirlangickuyrugu (isaret), kocboynuzu(isaret), kopekkuyrugu (spor), sicandisi (dikis). dilberdudagi (tatli),hanimgobegi (tatli), hanimparmagi (tatli), kadinbudu (kofte), kadingobegi(tatli), kargabeyni (yemek), kedidili (biskuvi), tavukgogsu (tatli),vezirparmagi (tatli). Ilk ogesi organ adi olan su ornekler de bitisIk yazilir: bagrikara (kus),baldirikara (bitki), bastankara (kus), karnikara (borulce), sirtikara(balik), yanikara (hastalik). b. Esya veya nesne bildiren sozlerle kurulan bitki, hayvan, tarz, yiyecek veoyun adlari: acemborusu (bitki), cayirsedefi (bitki), cobancantasi (bitki), cobandudugu(bitki), cobanignesi (bitki), cobantaragi (bitki), cobantuzlugu (bitki),gelinfeneri (bitki), guneyfeneri (bitki), katrankopugu (mantar), kecisedefi(bitki), kusekmegi (bitki), kusyemi (bitki), kuzgunkilici (bitki), suibrigi(bitki), suoku (bitki), suseridi (bitki), ,seytanarabasi (ucusan tohum),seytanfeneri (bitki), seytantersi (bitki), venuscarigi (bitki), yilanyastigi(bitki). sazkayasi (balik), seytanignesi (hayvan), yilanignesi (balik). balgumeci(dikis), besIkortusu (cati tarzi), turnagecidi (firtina). bulbulyuvasi(tatli), kuslokumu (kurabiye). bestas (oyun), dokuztas (oyun), uctas (oyun). c. Insana ozgu isim ve sifatlarla kurulan bitki, hayvan ve esya adlari: adayavrusu (tekne), aksamsefasi (bitki), camguzeli (bitki), cadirusagi(bitki), cayirguzeli (bitki), cayirmelikesi (bitki), gecesefasi (bitki),gunduzsefasi (bitki), saksiguzeli (cicek), yalicapkini (kus); bozbakkal(kus), bozyuruk (yilan), karadul (orumcek), sarisabir (bitki). c. Benzetme yoluyla kurulan gok cisimleri: Altikardes (yildiz kumesi), Arikovani (yildiz kumesi), Buyukayi (yildizkumesi), Demirkazik (yildiz), Guneybaligi (yildiz), Kucukaslan (yildiz),Kucukayi (yildiz kumesi), Kervankiran (yildiz), Samanugrusu (yildiz kumesi),Samanyolu (yildiz kumesi), Uckardes (yildiz kumesi), Yedikardes (yildizkumesi) (krs. BirlesIk kelimeler B. 2. g). d. Insan isimleriyle kurulan bitki, hayvan ve yemek adlari: alinazik (kebap), aysekadin (fasulye), hafizali (uzum), havvaanaeli (bitki),karafatma (bocek), mezyemanaeldiueni (bitki). 9. -a, -e ve -t, -i, -u, -u ekleriyle yapilmis tasvir fiilleri, yardimcifiil anlam degismesine ugradigi icin bitisIk yazilir: dusunebilmek, yapabilmek; uyuyakalmak; gidedurmak, yazadurmak; cikagelmek,olagelmek, suregelmek; duseyazmak, oleyazmak; acivermek, alivermek,gelivermek, guluvermek, ucuvermek. Gormek yardimci fiiliyle yapilan ve emir biciminde kullanilan birlesIkfiiller de bitisIk yazilir: dusmeyegor, olmeyegor. Bilmek yardimci fiiliyle yapilan ve kaliplasmis olan alabildigine kelimeside bitisIk yazilir. 10. Bir veya iki ogesi emir kipiyle kurulan kaliplasmis birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: alasagi (etmek), albeni, ateskes; calcene, calyaka, donbaba, gelberi,incitmebeni, rastgele, sallabas, sallasirt, sIkbogaz, unutmabeni; cekyat,gecgec, kacgoc, kapkac(ci), ortbas, secal (selfservis), veryansin (etmek),yapboz (puzzle),yazboz. 11. -an/-en, -r/-ar/-er ve -maz/-mez ekleriyle kurulmus sifat-fiilgruplarindan kaliplasmis birlesIk kelimeler geleneklesmis olarak bitisIkyazilir: agackakan, agrikesen, ahmakislatan, alaybozan, bogazkesen, bocekkapan,buzkiran, cankurtaran, cobanaldatan, copcatan, dalgakiran, dalkiran,dalkurutan, damardaraltan, damargenisleten, demirkapan, elopen, etyaran,findikkiran, filizkiran, gelinbogan, gokdelen, gunebakan, ordubozan,oyunbozan, sackiran, yelkovan, yolgecen, yolkesen; akimtoplar, alkololcer, altipatlar, amperolcer, asitolcer, aynabahar,barissever, basincolcer, betonkarar, bilgisayar, bilgiyazar, coksatar,dilsever, egimolcer, fuzeatar, gazolcer, ozezer, ozsever, puruzalir,sanatsever, tekercalar, ucaksavar, yurtsever; bastanimaz, degerbilmez, etyemez, haciyatmaz, kadirbilmez, karagasekmez,karincaezmez, karinzcaincitmez, kuskonmaz, kulyutmaz, sugecirmez,tanritanimaz, toretanimaz, varyemez, vurdumduymaz (krs. BirlesIk kelimelerB. 3). 12. -di (-di /-du / -du, -ti / -ti /-tu /-tu) ekiyle kurulan kaliplasmisbirlesIk kelimeler bitisIk yazilir: albasti, cigerdeldi, citkirildim, dalbasti, firdondu, gecekondu, gundondu,gunindi, hunkârbegendi, imambayildi, karyagdi, kasbasti, kedibasti,kolbasti, kulbasti, mirasyedi, papazkacti, serdengecti, , sipsevdi,toprakbasti, zipcikti; eltieltiyekustu (desen). 13. Her iki ogesi de -di (-di /-du /-du, -ti /-ti /-tu /-tu) veya -r /-ar/-er eklerini almis ve kaliplasmis bulunan birlesIk kelimeler bitisIkyazilir: dedikodu, kaptikacti, oldubitti, uctuuctu (oyun); bicerbaglar, bicerdover,gocerkonar, kazaratar, konargocer, okuryazar, uyurgezer, yanardoner,yuzergezer. Ayni yapida olan cakaralmaz kelimesi de bitisIk yazilir. 14. Hayvan, bitki, organ ve cesitli nesne adlariyla kurulan ve icinderenklerden birinin adi veya renk sozu gecmeyen renk adlari bitisIk yazilir: baklacicegi, balkopugu, camgobegi, devetuyu, fildisi, gulkurusu,guvercinboynu, guvercingogsu, kazayagi, kavunici, kazboku, kizilsap,narcicegi, ordekbasi, ordekgagasi, tavsanagzi, tavsankani, turnagozu,vapurdumani, visnecurugu, yavruagzi (krs. BirlesIk kelimeler B. 4). Orneklerden sonra renk sozu kullanilirsa bu soz ayri yazilir: devetuyu rengi, fildisi rengi, gulkurusu rengi. 15. Renk adlariyla kurulan ve bitki veya hayvan turlerinden birini gosterenbirlesIk kelimeler bitisIk yazilir: akagac, akcaagac, akdari, ahdiken, akkavak, ahmantar, aksogut, alacamenekse,alacam, karaagac, karacaot, karacali, karadut, kizilagac, sariagac,saricicek; akbalik, akkefal, alabalik, saribalik; akdogan, akkus,alacabalikcil, alacakarga, alakarga, beyazsinek, bozayi, karakus, karasinek. 16. Ust, uzeri sozlerinin sona getirilmesiyle yapilan birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: aksamustu, aksamuzeri, ayakustu, ayakuzeri, bayramustu, gercekustu,ikindiustu, olaganustu, ogleustu, ogleuzeri, sirtustu, sucustu, yuzustu. Somut olarak yer bildirmeyen alt sozuyle kurulan birlesIk kelimeler debitisIk yazilir: ayakalti, bilincalti, gozalti, suuralti (krs. BirlesIk kelimeler B. 15). 17. Iki veya daha cok kelimenin birlesmesinden olusmus kisi adlari,soyadlari ve lâkaplar bitisIk yazilir: Alper, Aydogdu, Birol, Gulnihal, Gulseren, Gundogdu, Senol, Varol;Abasiyanik, Adivar, Ataturk, Gokalp, Guntekin, Inonu, Karaosmanoglu,Tanpinar, Yurdakul; Boynuegri Mehmet Pasa, Tepedelenli A1i Pasa, YirmisekizCelebi Mehmet, Yediseki Hasan Pasa. 18. Iki veya daha cok kelimeden olusmus Turkce yer adlari bitisIk yazilir: Canakkale, Gumushane; Acipayam, Pinarbasi, Sebinkarahisar; BesIktas,Kabatas. Sehir, kent, koy, mahalle, dag, tepe, deniz, gol, irmak, su vb. kelimelerlekurulmus sifat tamlamasi ve belirtisiz isim tamlamasi kalibindaki yeradlarinda birinci kelime tek basina soz konusu yer adini ifade edemiyorsa butur yer adlari bitisIk yazilir: Aksehir, Eskisehir, Susehri, Yenisehir; Atakent, Batikent, Konutkent,Korukent, Cengelkoy, Sariyer, Yenimahalle; Karabag, Karadag, Uludag;Kocatepe, Tinaztepe; Akdeniz, Karadeniz, Kizildeniz; Acigol; Kizilirmak,Yesilirmak; Incesii, Karasu, Sansu, Akcay (krs. BirlesIk kelimeler B. 9). 19. Sahis adlari ve unvanlarindan olusmus mahalle, meydan, koy vb. yer vekurulus adlarindaki unvan grubu geleneklesmis olarak bitisIk yazilir: Abidinpasa, Bayrampasa, Davutpasa, Kemalpasa (ilcesi); Necatibey (Caddesi),Mustafabey (Caddesi), Gazi Osmanpasa (Universitesi), Sultanahmet,Hacibektas, (bk. BirlesIk kelimeler B. 10). 20. Ait oldugu dilde bitisIk yazilan yabanci yer adlari Turkcede de bitisIkyazilir: Dusseldorf, Fontainebleau, Nunberg, Neustadt, Schwarzwald (krs. BirlesIkkelimeler B. 13). Ait oldugu dilde, icinde cizgi bulunan yabanci yer adlari Turkcede decizgili olarak yazilir: Ilede-France, Saint-Bernard, Saint-Gothard 21. Ara yonleri belirten kelimeler bitisIk yazilir: guneybati, guneydogu, kuzeybati, kuzeydogu. 22. Senet, cek vb. ticarî belgelerde gecen sayilar bitisIk yazilir: ikiyuzellialtimilyarbesyuzyirmibesmilyonyediyuzell ibin lira (krs. BirlesIkkelimeler 13. 17). 23. Bunlardan baska dilimizde her iki ogesi ile aslî anlamini korudugu hâldeyaygin bir sekilde geleneklesmis olarak bitisIk yazilan kelimeler de vardir. a. Bas sozuyle olusturulan sifat tamlamalari: basagirlik, basbakan, basbakan baseser, basfiyat, bashekim, bashemsire,baskahraman, baskarakter, baskent, baskomutan, baskose, basmufettis,basogretmen, basparmak, baspehlivan, basrol, bassavci, bassehir, basyazar. b. Bir toplulugun yoneticisi anlamindaki basi sozuyle olusturulan belirtisizisim tamlamalari: ahcibasi, binbasi, carkcibasi, ceribasi, elebasi, mehterbasi, onbasi,ustabasi, yuzbasi. c. Oglu, ogullari, kizi sozleriyle olusturulan belirtisiz isim tamlamalari: Caferoglu, Karaosmanoglu, Topaloglu, Orazbeykizi; Aydinogullari,Candarogullari, Osmanogullari; capanoglu, dayioglu, eloglu, halaoglu,hinogluhin. c. Aga, bey, efendi, hanim, nine vb. sozlerle kurulan birlesIk kelimeler: agababa, agabey, beyefendi, efendibaba, hanimanne, hanimefendi, haciaga,hanimnine, hiyaragalik, kadinnine, pasababa. d. Dal sozuyle olusturulan sifat tamlamalari: dalkavuk, dalkilic, daltaban, daluyku. e. Aciortay, adamkoku, adamotu, âdemotu, agirbasli, agirkanli, ahududu,akarsu, akaryakit, akciger, akkor, aksakal, aktore, akyuvar, alyuvar,anamal, anaokulu, anapara, anayasa,, anneanne, atardamar, atarkanal,atasozu, aybasi, aycicegi, aycoregi, babaanne, basmakalip, basibos,basibozuk, basIkabak, basortu, basvurmak, besibiryerde, bilirkisi, bindalli,birdenbire, birdirbir, birtakim, bozkir, bozkurt, bugun, buzdolabi,cesitkenar, ciftetelli, delikanli, demirbas, denizalti, denizasiri,derebeyi, derebeylik, dereotu, disbukey, dikdortgen, dipnot, doludizgin,dolunay, dortkenar, dortnal, dortnala, duzayak, ebekusagi, ebemkusagi,enikonu, erbas, eskenar, gelisiguzel, giderayak, gokyuzu, gozyasi, gunasiri,guvenoyu, halkoyu, hayhay, icbukey, icgudu, ictepi, icyagi, ikizkenar,ilkbahar, ilkokul, ilkogrenim, ilkogretim, ilkyaz, ipucu, kabataslak,kahverengi, kamuoyu, karaciger, karekok, kartopu, kasimpati, kenarortay,kelaynak, kongovde, kulhanbeyi, kulhanbeylik, kulkedisi, milletvekili,murdarilik, omurilik, ortaokul, ongormek, ongoru, onsezi, oteberi, ozdeyis,paralelkenar, pekâla, pekiyi, sacayagi, sacayak, sadeyag, sagduyu, sagyag,semizotu, serinkanli, sicakkanli, sIkiyonetim, siradag, siradaglar,sivrisinek, sogukkanli, sonbahar, soyadi, sutana, sutanne, sutbaba,sutkardes, sutnine, sutogul, takimada, takimyildiz, tekduze, tepetakla,tepetaklak, tereyagi, tipkibasim, tipkicekim, toplardamar, topyekûn,tozpembe, varolus, varsayim, vazgecmek, yanardag, yaricap, yarimada,,yariyil, yavrukurt, yerkure, yeryuzu, yilbasi, yoneylem, yuznumara, yuzyil,zeytinyagi kelime ve deyimleri de geleneklesmis ve yayginlasmis olarakbitisIk yazilir. f. Biraz, birazi, birkac, birkaci, birtakim, bircok, bircogu, hicbir,hicbiri, herhangi belirsizlik sifat ve zamirleri de geleneklesmis olarakbitisIk yazilir. 24. Hane kelimesiyle Farsca kurala gore olusturulan birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: cayhane, dershane, eczahane, hastahane, kahvehane, pastahane, postahane,suthane, yatakhane, yazihane, yemekhane (bk. Unsuz dusmesi). UYARI : Dershane, eczahane, hastahane, pastahane, postahane gibi sozlerdehane kelimesindeki h'nin yazilmamasi dogru degildir. 25. Perver ve perest kelimeleriyle Farsca kurala gore olusturulan birlesIkkelimeler bitisIk yazilir: hamiyetperver, hurriyetperver, misafirperver, vatanperver; atesperest,hayalperest, menfaatperest. 26. Zade kelimesiyle Farsca kurala gore olusturulan birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: Recaîzade, Resulzade, Sami Pasazade, Sumbulzade, Vahapzade; amcazade,dayizade, teyzezade. 27. Name kelimesiyle Farsca kurala gore olusturulan birlesIk kelimelerbitisIk yazilir: beyanname, davetname, kanunname, pendname, seyahatname, siyasetname;Battalname, Oguzname. 28. Farsca kurala gure olusturulan isim ve sifat tamlamalari ile kaliplasmisdiger ibareler bitisIk yazilir: curmumeshut, darulâceze, ehlibeyt, ehlisalip, ehlivukuf, ehveniser,erkâniharp, fecrisadik, gayriahlâkî, gayriciddî, gayrunsanî, gayrikabil,gayrimenkul, gayrimesru, gayrinmuntazam, gayrimuslim, gayrisafi, gayrisihhî;asgarimusterek, husnuhat, husnukabul, husnukuruntu, husnuniyet, suiistimal,suikast, suiniyet; hamdusena, hercumerc, medducezir, methusena, tarumar;âlemsumul, âlicenap, gulfidan, mevlithan, sahipkiran; anbean, kesmekes,ozbeoz, yuzbeyuz; purhiddet, purmelâl. 29. Arapca kurala gure olusturulan tamlamalar ve kaliplasmis diger ibarelerbitisIk yazilir: aliyyulâlâ, ceffelkalem, darulâceze, darulfunun, daussila, fevkalâde,fevkalbeser, hayrulhalef, hifzisihha, huvelbaki, seyhulislam, tahtelbahir,tahtessuur; aleykumselâm, Allahuâlem, bismillah, fenafillâh, fisebilillâh,hafazanallah, insallah, masallah, mintarafillâh,velhâsil, velhâsilikelâm. 30. Muzikte kullanilan makam adlari bitisIk yazilir: acembuselik,hisarbuselik, muhayyerkurdî. Ancak bir sifatla olusturulan usul adlarinda sifat ayri yazilir: agir aksak,yuruk aksak, yuruk semaî. 31. Kanunda bitisIk gecen veya bitisIk olarak tescil ettirilmis olan kurulusadlari bitisIk yazilir: Icisleri., Disisleri, Genelkurmay, Yuksekogretim (krs. BirlesIk kelimeler B.19). __________________________________________________ _____ Bugune kadarki imlâ kilavuzlarinda yer alan; ancak, birlesIk kelimelerkonusuna girmeyen pekistirmeli sifatlarin da bitisIk yazilmasi gerektigiunutulmamalidir: apacik, apak, busbutun, cepcevre, cepecevre, circiplak,cirilciplak, dumduz, dupeduz, gomgok, gupegunduz, kapkara, kupkuru,paramparca, sapsaglam, sapasaglam, sapsari, sirsIklam, sirilsIklam,sipsivri, yemyesil. Yabanci dillerden gecen on ek veya edatlar bitisIk yazilir: alelhusus, alelâcele, bicare, bilâistisna, bililtizam, bilvesile, bîvefa,ilelebet, lâdinî, lâkayt, nacar, namaglup, namevcut, namusait, namutenahi;devaluasyon, konfederasyon, koordinasyon, Panislâmizm, Panturanizm,Panturkizm, reorganizasyon, reproduksiyon, surrealizm. Oto, tele, matikogeleriyle kurulan alintilar da bitisIk yazilir: otobiyografi, otokritik,telekart, telekiz, telekonferans, bankamatik. Arapca ve Farsca kelimelerle veya bu dillerin kurallariyla olusturulmustamlamalar ve kaliplasmis ibareler, eski metinlerin yayiminda ve alintilardabilimsel yontemlere uyularak yazilabilir: ehl-i vukuf, ehven-i ser;daru'l-aceze, tahte's-su'ur; hamiyyet-perver, hayal-perest, sahip-kiran,Hursid-name, Recaî-zade; bî-uefa, lâ-dinî, na-mutenahî, bilâ-vasita